Το αληθινό πρόσωπο της αρχαίας Σπάρτης
Ομιλία του Δημήτρη Λιαντίνη στη Σπάρτη στις 31 Ιανουαρίου 1998
* Κάποιες λέξεις λείπουν, επειδή στην απομαγνητοφώνηση της ομιλίας δεν ακούγονται καλά.
Το θέμα μου, όπως ακούσατε αγαπητοί μου φίλοι, είναι οι Δωριστί αρμονίες με υπότιτλο το αληθινό πρόσωπο της αρχαίας Σπάρτης. Πριν επεξεργαστώ το θέμα, πολύ σύντομα σε 5 – 6 ενότητες, σημεία, που θα σας τα αναφέρω, θέλω να πω ότι το πρόβλημα που ορθώνεται μπροστά στο θέμα, είναι το γεγονός της παρανόησης, της παρερμηνείας και της παραχάραξης του δωρικού κόσμου στην αρχαία Ελλάδα και ειδικώς του κράτους της Σπάρτης, της πόλης των Λακεδαιμονίων. Είναι μια από τις πολλές και μεγάλες παρανοήσεις που έχουν γίνει μέσα στην ιστορική ερμηνεία, τέτοιες παρανοήσεις έχουν γίνει και άλλες πολλές, απλώς την αναφέρω. Θα έλεγα μόνο ότι στον ίδιο βαθμό παρανοημένος είναι και ο κλασικός ελληνισμός. Άλλοι ήσαν οι αρχαίοι Έλληνες και άλλοι μαθαίνουμε ότι είναι στα σχολεία από τα Δημοτικά ως τα Πανεπιστήμια. Το μεγάλο κρίμα της παιδείας μας.
Δωριστί αρμονίες. Γνωρίζετε ότι στο μεγάλο του έργο ο αθηναίος Φιλόσοφος Πλάτων στην Πολιτεία στο πρώτο βιβλίο έκανε μια πράξη που μέχρι σήμερα προβληματίζει την φιλοσοφία και την ερμηνεία της φιλοσοφίας. Ενώ στο έργο αυτό επεχείρησε να μας δώσει την τέλεια πολιτεία, μια πολιτεία που να αντέχει μέσα στο χρόνο, το πρώτο του αίτημα ήταν η διάρκεια, αυτό που έλεγε ο Χίτλερ στην εποχή μας, φτιάχνω το Γ΄ Ράιχ για χίλια χρόνια, ο Πλάτων οραματίστηκε να φτιάξει μια πολιτεία που να μην παρακμάσει μέσα στον χρόνο. Και το δεύτερο βέβαια αίτημα για την πολιτεία αυτή ήταν ότι έπρεπε να είναι όσο γίνεται δίκαιη, όσο γίνεται, εφόσον ενδέχεται με την έννοια της ισοκατανομής των αγαθών, της ίσης συμμετοχής στα κοινά και της συμμετοχής στην ευδαιμονία που μπορεί να δώσει μια πολιτεία.
Μέσα λοιπόν σ’ αυτή την περίφημη πολιτεία του έκανε πράξη επαναστατική ο Πλάτων. Εξόρισε τους ποιητές. Έξω λέει οι ποιητές απ’ αυτήν την πολιτεία. Και αυτό είναι το σκάνδαλο που απασχολεί μέχρι σήμερα την επιστήμη της φιλοσοφίας. Γιατί εξόρισε τους ποιητές μπορούμε να το καταλάβουμε κάπως. Βέβαια, ύστερα από όλες τις ερμηνείες, είναι βασικά το γεγονός ότι οι ποιητές στην πλειονότητά τους είναι λαπάδες, όπως είπε κάποιος σύγχρονος πολιτικός, αλλά οι ποιητές οι μεγάλοι είναι οι μόνοι που καταξίωσαν τον άνθρωπο μέσα στην ιστορία κι ό,τι μένει οι ποιητές το ιδρύουν, λέει ένας μεγάλος γερμανός ποιητής, ο Φρειδερίκος Χαίλντερλιν. Ενώ εξορίζει λοιπόν τους ποιητές από την πολιτεία του, αφήνει μια μορφή ποιητικής δραστηριότητας, ένα είδος αρμονιών, όπως έλεγαν τότε οι Έλληνες, αφήνει τις Δωριστί αρμονίες.
Εξορίζω τους αιολικούς, τους λυρικούς, τους ιωνικούς μουσικούς τρόπους, τον τρόπο με τον οποίο γράφουν ποίηση όλοι αυτοί και αφήνω μόνο την μουσική αρμονία που εκφράζει το ήθος των αρχαίων Δωριέων, μαζί βέβαια με τις …….. αρμονίες που είναι πολύ συγγενείς. Αυτό το πράγμα σημαίνει πολλά. Σημαίνει ότι ο μεγάλος αυτός φιλόσοφος στη Σπάρτη και τον βίο που δημιουργήθηκε και άνθισε εδώ στη Σπάρτη, τον είδε με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι στην εποχή του και από τότε … μέχρι σήμερα. Η ευθύνη για την παρανόηση του γνήσιου προσώπου της αρχαίας Σπάρτης, την ευθύνη αυτή, την έχει τόσο η ιστοριογραφία όσο και η φιλοσοφία, όσο και η πολιτική τέχνη και η πολιτική επιστήμη, αλλά στον ίδιο βαθμό και η παιδαγωγική επιστήμη σήμερα. Θα επιχειρήσω λοιπόν πολύ συνοπτικά να δείξω αυτό το γνήσιο πρόσωπο, όπως το είδε ο Πλάτων.
Το 1951 επισκέφτηκε για πρώτη φορά την Λακωνία ο Γιώργος Σεφέρης. Καθώς κατηφόριζε πάνω από τη Σελλασία, κατέβηκε κάτω στους Βουτιάνους και είδε αυτή την πεδιάδα εδώ, είδε τον Ευρώτα να κυλάει ήσυχα, Φεβρουάριο μήνα να κυλάει ήσυχα τα νερά του «οίον ελαίου ρεύμα αψοφητί ρέοντος», σαν να κυλάει λάδι χωρίς κρότο, είδε αυτούς τους ασημένιους ελαιώνες, τις πορτοκαλιές με τα πορτοκάλια. Για μια στιγμή στάθηκε έκπληκτος, διότι έφτασε σε μια αναπάντεχη κατανόηση πόσο θηλυκό είναι αυτό το τοπίο της πεδιάδας της Λακεδαίμωνας, είπε. Τι ομορφιά, τι τρυφερότητα, τι απαλότητα. Να, σκέφτηκε (ο στοχασμός του Σεφέρη είναι αρκετά στιβαρός) να ο τρόπος με τον οποίον η πεδιάδα της Λακεδαίμονος τιμώρησε τους Λακεδαιμόνιους για τον σκληρό τους τρόπο για τον σκυθρωπό, για τον τραχύ χαρακτήρα τους, για την στρατοκρατική προοπτική τους για το γεγονός ότι είχαν υιοθετήσει όλα αυτά τα δύσκολα που έτσι παραδόθηκαν στην αρχαία Σπάρτη. Να ο τρόπος με τον οποίο τιμώρησε τους αρχαίους Σπαρτιάτες η πεδιάδα της Λακεδαίμονος. Ωστόσο την ίδια στιγμή σηκώνει τα μάτια του ψηλά και αποσώνει έτσι ψηλά όμως η αποστομωτική αρχοντιά του Ταΰγετου, το τραχύ στοιχείο, ο ημεροφύλακας και ο παιδαγωγός του αρχαίου Σπαρτιάτη αυτό το βουνό.
Στη συνέχεια θα πούμε ότι ένας άλλος νεοέλληνας αξιόλογος ο Κώστας Ουράνης που έχει γράψει πολύ σημαντικά ταξιδιωτικά, κάποτε που ήρθε και αυτός εδώ στη Σπάρτη, έκανε κι αυτός μια αντιπαράθεση στοχαστική και, λέει, η αρχαία Αθήνα άφησε την Ακρόπολη και πράγματι η Ακρόπολη των Αθηνών είναι το πνευματικό Έβερεστ του πλανήτη. Τίποτα ωραιότερο δεν έγινε επάνω στον πλανήτη από την Ακρόπολη των Αθηνών μέσα στο χώρο της επιστήμης, της πολιτικής τέχνης και της μουσικής των καλών τεχνών. Η Σπάρτη τι άφησε; Τίποτα. Ξαφνικά όμως σα να συνέρχεται ο Κώστας Ουράνης και λέει: «Ω, η Σπάρτη άφησε ένα ισάξιο της Ακρόπολης των Αθηναίων έργο, άφησε τον Ταΰγετο». Αυτό το σχόλιο θα μας χρειαστεί στην αμέσως επόμενη ενότητά μας.
Θέλω να σας πω όμως το γεγονός ότι στην Σπάρτη δεν έμεινε τίποτα εκεί που σε όλες τις πόλεις έμειναν μνημεία και κυρίως στην Αθήνα το γεγονός αυτό ήταν γνωστό στους αρχαίους Έλληνες. Ήδη ο Θουκυδίδης (και μιλάμε για το τέλος του 5ου αιώνα) στο πρώτο βιβλίο των ιστοριών του, γράφει μια κρίση που δεν την έχουμε προσέξει. Εάν, λέει, έρθει μια μέρα και ερημωθεί η πόλη της Σπάρτης και το μόνο που απομείνει θα ’ναι τα ερείπια των σπιτιών, τα θεμέλια των σπιτιών και τα ιερά των θεών, οι ναοί, και περάσουν πολλοί αιώνες, οι άνθρωποι που θά ’ρχονται, λέει, στη Σπάρτη δεν θα μπορούν με κανένα τρόπο να πιστέψουν ότι εδώ υπήρξε μια πόλη που είχε αποκτήσει τέτοια τρομακτική δύναμη στην εποχή της και, παράλληλα, μία τόσο μεγάλη δόξα. {σ.σ. Στο σημείο αυτό ο Λιαντίνης παραθέτει το «άγιο πρωτότυπο», καθώς λέει}
Όλα αυτά σημαίνουν απλά ότι το ήθος που μας έδειξε το κράτος των αρχαίων Λακεδαιμονίων, έχει μια καθαρά εσωτερική διάσταση. Είναι μια δύναμη εσωτερική, ένα φρόνημα, μια κατανόηση, μια αντίληψη, μια φιλοσοφία και έχει σημασία το γεγονός που έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, ότι οι μόνοι που φιλοσοφούσαν γνησίως και ικανώς είναι οι Σπαρτιάτες, το περίφημο «το Λακωνίζειν εστίν φιλοσοφείν» και μάλιστα ο Πλάτων έχει γράψει έναν ολόκληρο διάλογο, τον «Πρωταγόρα», που επιχειρεί να δείξει ότι μόνο στην Σπάρτη υπήρξε γνήσιος φιλοσοφικός λόγος. Αυτός ο λόγος βέβαια ήταν πράξη, οι Σπαρτιάτες δεν μιλούσαν. Μιλούσαν πολύ ελάχιστα, πολύ λίγο, αλλά έπρατταν. Ο Πλάτων παρουσιάζει τον αρχαίο στοχαζόμενο Σπαρτιάτη σαν έναν ακοντιστή, συσπειρωμένο ανά πάσα στιγμή να τινάξει το ακόντιό του. Γι’ αυτό λοιπόν το εσωτερικό ήθος θέλουμε να μιλήσουμε, αυτό είναι η πραγματική ουσία των αρχαίων Σπαρτιατών.
Για να μπούμε σ’ αυτή την περιοχή… τι είναι αυτό το εσωτερικό ήθος των Σπαρτιατών… πρέπει να κάνουμε μια πολύ σύντομη διευκρίνιση ξεκινώντας από γενικότερες οπτικές. Πρέπει να πούμε ότι αλήθειες μέσα στην ιστορία του ανθρώπου είναι δύο λογιών. Η μία είναι οι αλήθειες που έρχονται από την φύση. Οι αλήθειες εκείνες που ερευνώντας ο άνθρωπος τη φύση, οι θετικές επιστήμες δηλαδή τις ανακαλύπτουν, τις γνωρίζουν ……. συμμορφώνονται στις αλήθειες αυτές και προσπαθούν να κάνουν την ζωή τους. Δηλαδή για να πετάξει ένα αεροπλάνο, πρέπει να βρούμε κάποιους νόμους της φύσης να τους σεβαστούμε, να τους εφαρμόσουμε και θα πετάξει το αεροπλάνο, θα πετάξουμε κι εμείς μαζί. Εάν δεν έχουμε σαφή τη γνώση αυτής της φύσης, τότε αλίμονο σε μας που θα μπούμε στο αεροπλάνο. Αυτή είναι γενικώς η γνώση που έρχεται από τη φύση που περιγράφει τους φυσικούς νόμους, τη φυσική πραγματικότητα και όλη την αρμονία, την τάξη, τον ρυθμό, την αϊδιότητα, το αθάνατον και το ανόλεθρον, όπως έλεγαν οι Έλληνες που υπάρχει μέσα στη φύση. Η φύση είναι αθάνατη.
Από την άλλη πλευρά υπάρχει η αλήθεια που έφτιαξε το ανθρώπινο μυαλό. Η αλήθεια που φτιάχνει το μυαλό του ανθρώπου. Ο τρόπος με τον οποίον εμείς με το δικό μας μυαλό και η γνωστική μας συνείδηση, ξέρετε, είναι η οντολογική διαφορά του … αυτό που μας ξεχωρίζει από όλα τα άλλα έμβια όντα μέσα στη φύση, homo sapiens λέμε, σκεπτόμενο ον. Ο άνθρωπος λοιπόν με το μυαλό του φτιάχνει μια αλήθεια, η οποία πολλές φορές απομακρύνεται από αυτή την αλήθεια της φύσης. Όσο περισσότερο απομακρύνεται, τόσο περισσότερο είναι ψεύτικη αυτή η αλήθεια. Και όσο πιο κοντά είναι στις φυσικές αλήθειες και συντονίζεται και υποτάσσεται στη φυσική τάξη και στο φυσικό ρυθμό ο άνθρωπος, τόσο πιο αληθινός είναι. Οι νόμοι που υπάρχουν μέσα στη φύση της δίνουν αυτή την ομορφιά που είπαν οι Έλληνες την φύση, το σύμπαν ολόκληρο «Κόσμον». Κόσμος σημαίνει κόσμημα, στολίδι και είναι κι αυτό ένα έμμεσο αποδεικτικό του πόσου αιώνιοι και αληθινοί είναι αυτοί οι νόμοι.
Έρχομαι λοιπόν στους αρχαίους Δωριείς. Σε όλο το Δωρικό κόσμο, την Πελοπόννησο δηλαδή, όλη η Πελοπόννησος είναι Δωριείς, στις Νότιες Κυκλάδες, στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα. Αυτός ήταν ο Δωρικός κόσμος με προέκταση βέβαια στην Κάτω Ιταλία και στη Σικελία που οι περισσότερες από τις μεγάλες εκείνες αποικίες ήταν Δωρικές, όπως οι Συρακούσες, ο Ακράγαντας κ.λπ. Τι είναι εκείνο που έδωσε αυτό το στίγμα, ώστε να διαμορφωθεί αυτό το εσωτερικό ήθος στον αρχαίο Σπαρτιάτη; Είναι το γεγονός ότι συντονίστηκε μ’ αυτούς τους φυσικούς νόμους. Κατανόησε (σε μεγάλο βαθμό το κατανόησαν όλοι οι Έλληνες αυτό, αλλά) κατ’ εξοχήν ο Δωρικός κόσμος, οι Σπαρτιάτες, αυτή τη βαθιά φυσική πραγματικότητα που την έκλεισε σε μια λέξη, στην λέξη «ανάγκη». Με την έννοια… αυτό που λέμε απλά ντετερμινισμός, αιτιοκρατία, αίτιο, αιτιατό, οι ίδιες αιτίες οδηγούν στα ίδια αποτελέσματα στην λειτουργία των νόμων της φύσης. Πίσω απ’ όλα αυτά τα πράγματα υπάρχει μια αδήριτη πραγματικότητα που κάπου παίρνει την έννοια ενός τρομερά σκληρού προσώπου. Ανάγκη σημαίνει ότι όταν τρέχω με τα 150 χιλιόμετρα και πέσω επάνω στην κολώνα, δεν θα με λυπηθεί η φύση με τίποτα. Ανάγκη σημαίνει ότι όταν ταξιδεύω στη θάλασσα και πουν «άνθρωπος στη θάλασσα» από το καράβι, άμα βουλιάξει το καράβι και δεν ξέρω μπάνιο, δεν θα με λυπηθεί η φύση. Μ’ αυτή την έννοια οι Έλληνες το είχαν καταλάβει αυτό, αλλά κατ’ εξοχήν το είχαν καταλάβει οι Δωριείς. Θαλής, λέει ο μεγάλος αυτός Ίωνας φυσικός, φιλόσοφος (στο όνομά του κατηγορούν ολόκληρο τον ηλεκτρισμό και την ηλεκτρονική σήμερα), Θαλής ερωτηθείς, «τι ισχυρότατον;» είπεν: «Ανάγκην. Κρατεί γαρ πάντων». Ή, όπως απλά το ξέρουμε εμείς αυτό, στην ανάγκη υποτάσσονται και οι θεοί. Και οι θεοί είναι κάτω από την ανάγκη. Αυτή την έννοια κατανόησαν οι Σπαρτιάτες. Στην σύγχρονη εποχή (να κάνω ένα σχόλιο που είναι χρήσιμο) ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές του αιώνα μας, ο μεγάλος Φρόυντ (που άλλαξε ολόκληρο το πνευματικό τοπίο του αιώνα μας) είπε την ακόλουθη πρόταση: «Οι Έλληνες υπήρξαν ο πιο ευφυής λαός της αρχαιότητας γιατί κατανόησαν πρώτοι την έννοια της ανάγκης και υποταχτήκαν σ’ αυτή την ανάγκη». Αυτή η λέξη λοιπόν είναι το κύτταρο, είναι το νεύρο του δοντιού, είναι το μυστικό σημείο που δημιούργησε αυτό το ήθος το εσωτερικό, το χαλύβδινο σ’ αυτό τον κόσμο εδώ των Δωριέων και κατ’ εξοχήν στην αρχαία Σπάρτη. Αποτέλεσμα αυτού είναι εκείνο το σκυθρωπό, είναι εκείνο το μελαγχολικό, είναι εκείνο το ολιγόλογον, είναι εκείνη η λιτότητα, είναι εκείνη η αυτάρκεια στο ελάχιστο, είναι εκείνη η στρατιωτική πειθαρχία. Οι φοβερές λέξεις … και … που θα πουν αργότερα οι Ρωμαίοι και μαζί με άλλες πέντε λέξεις θα κυριέψουν και θα κυβερνήσουν για χίλια χρόνια τον κόσμο. Όλα αυτά τα στοιχεία είναι το εσωτερικό ήθος του αρχαίου Σπαρτιάτη. Που σημαίνει όμως και μια μεγάλη δυσκολία στη ζωή, γιατί, εάν κατανοήσουμε σ’ αυτό το βαθμό και σ’ αυτόν το τρόπο αυτό τον εσωτερικό ουσιαστικό χαρακτήρα της φυσικής πραγματικότητας, θα δούμε ότι από τη ζωή μας πρέπει να λείψουν όλα τα περιττά. Όλη η πολυτέλεια, όλη η τρυφή. Και επειδή έλειπαν αυτά από την αρχαία Σπάρτη και με τον αγώνα τους να τα συγκρατήσουν και να τα σώσουν από μια επιθετική συμπεριφορά που είχαν από τις άλλες ελληνικές πολιτείες, έλαβαν αυτό τον χαρακτήρα που παρουσιάζεται πια αρνητικά. Η Σπάρτη ήταν ένας κόσμος αντιδραστικός, η Σπάρτη ήταν ένας κόσμος συντηρητικός, η Σπάρτη ήταν ένας κόσμος στρατοκρατικός, ήταν απειρόκαλη, ήταν ακαλαίσθητη, ήταν ύποπτη, όλα αυτά τα στοιχεία που περάσανε ύστερα κάτω από τον γενικό τίτλο, η Σπάρτη ήταν η τροχοπέδη και το φρένο της αρχαίας Ελλάδας. Αυτή την αντίληψη ήθελαν να την αποθηριώσουν η ιστορική πράξη αργότερα όταν στην φοβερή σύγκρουση που έγινε στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και με την επικράτηση βέβαια των Δωριέων των Σπαρτιατών είπαν ότι κατάστρεψε η Σπάρτη την αρχαία Ελλάδα. Δεν είναι όμως έτσι τα πράγματα. Η Σπάρτη ήταν η ατείχιστη πόλις. Ένα φαινόμενο παράλογο, ιμπεριαλιστικό θα λέγαμε στη σύγχρονη γλώσσα. Η μόνη πόλη, όχι στην αρχαία Ελλάδα, σε όλο τον αρχαίο κόσμο που δεν ύψωσε ποτέ τείχη, δεν έβαλε ποτέ δηλαδή χαλκά στο φρόνημά της, ήταν η Σπάρτη. Γιατί δεν έβαλε τείχη; Γιατί είχε αυτό τον εσωτερικό νόμο. Είχε αυτή την αμετακίνητη εσωτερική αντίληψη ότι υπάρχουν αρχές στον άνθρωπο που πρέπει να τις σέβεται. Την υποταγή στο νόμο. Μας λέει ο Ηρόδοτος σε κάποια από τα τελευταία βιβλία των ιστοριών του, όταν ερχόταν ο Ξέρξης στην Ελλάδα και έφτασε στην Θεσσαλία και άκουγε από τους ψιθυριστές και τους κατασκόπους «πού πας να πολεμήσεις, με ποιους πας να πολεμήσεις, τι πας να κάνεις». Κάλεσε τον βασιλιά Δημάρατο στο τέλος, ο οποίος ξέρουμε ότι ήταν καταδιωγμένος, εξόριστος και πικραμένος. Του λέει «έλα εδώ Δημάρατε, τι είναι αυτοί οι άνθρωποι τελοσπάντων που με φοβίζουν και μου λένε πώς θα τους πολεμήσω; Τι άνθρωποι είναι, για πες μου». Του λέει ο Δημάρατος: «Βασιλιά, θέλεις να σου πω την αλήθεια ή ό,τι σε ευχαριστεί;». «Να μου πεις λέει την αλήθεια». «Άκου» του λέει, «άκουε. Είναι άνθρωποι ελεύθεροι. {σ.σ. απαγγέλει εδώ το αρχαίο κείμενο} Ενώ είναι ελεύθεροι οι λαοί, δεν είναι σε όλα ελεύθεροι. Υπάρχει πάνω από το κεφάλι τους ένας τύραννος, ένας κυρίαρχος, ένας ανίκητος, ο νόμος, που τον φοβούνται πολύ περισσότερο απ’ ότι οι δικοί σου οπαδοί φοβούνται εσένα. Γι’ αυτό στη συνέχεια ρώτησε «είναι πολλοί αυτοί που θα με πολεμήσουν; Ένα εκατομμύριο στρατό σέρνω». Και είπε ο Δημάρατος πάλι κάτι που μας χρειάζεται σήμερα, λέμε να γεννάμε παιδιά να πολεμήσουμε τους Τούρκους, αλλά τι παιδιά να γεννάμε; Σωρούς από κρέατα; {σ.σ. πάλι το αρχαίο κείμενο}. Μη ρωτάς για τον αριθμό, του λέει, πόσοι είναι. Διότι είτε τρεις είναι, είτε χίλιοι δεκατρείς, εκεί που πας θα πάθεις ’κείνο που δεν θέλεις. Λοιπόν αυτός ο νόμος είναι το εσωτερικό κριτήριο που προσδιόρισε όλον τον αρχαίο Δωρικό κόσμο. Μας έχει σωθεί ένα θαυμάσιο απόσπασμα του μεγάλου Ηράκλειτου που λέει μεγάλες προτάσεις. Οι πολίτες, λέει, οφείλουν να μάχονται για τον νόμο σαν να μάχονται για το τείχος. Να γιατί δεν είχαν οι Σπαρτιάτες τείχη. Αυτή η βαθύτατη, η ρωμαλέα στιβαρή αποδοχή του νόμου είναι εκείνη που δημιούργησε εκείνη την τρομακτική δύναμη και στον αρχαίο κόσμο η Σπάρτη σαν πολεμική δύναμη ο Σπαρτιάτης οπλίτης τον συνόδευαν πάντα επτά, ορντινάτσα που λέμε, όπως πολέμησε στις μάχες στις μεγάλες, είχε τη φήμη του πιο τρομερού στρατού. Μέχρι τη Βαβυλώνα μας λέει ο Ηρόδοτος ακούγανε «Σπαρτιάτης οπλίτης» και τους έπιανε τρόμος. Αυτό το εξωτερικό στιβαρό ήθος είναι εκείνο που δημιούργησε αυτήν την διάσταση. Τώρα βέβαια με την έννοια αυτή η Σπάρτη πέρασε σαν μια στρατιωτική δύναμη μονοσήμαντα και δεν έχει τα έργα που έχουν οι άλλες που δημιούργησε κυρίως η Αθήνα και ο ιωνικός κόσμος γι’ αυτό λέμε «στη Σπάρτη δεν υπάρχει τίποτα». Είναι όμως έτσι; Εγώ θα σας πω πολύ σύντομα με 5 – 6 σημεία γιατί εδώ έπρεπε να ανασκολοπίσουμε ολόκληρη την αρχαία ιστορία και την αρχαία γραμματολογία ότι όλα τα μεγάλα έργα του πολιτισμού που μας έδωσε η κλασική Ελλάδα, ο ιωνικός κόσμος δηλαδή στη βάση τους έχουν δωρικό χαρακτήρα. Και δεν υπάρχουν μεγαλύτεροι καλλιτέχνες από τους Σπαρτιάτες. Για παρακολουθείστε με, πολύ σύντομα: Η Ελένη της Σπάρτης, η ωραία Ελένη του Μενελάου, η βάση στο ομηρικό έπος, τον Όμηρο, τον πυλώνα του πολιτισμού της Ελλάδας και του πολιτισμού της Ευρώπης, από τη Σπάρτη, και τι ομορφιά. Ούτε στο μέλλον μπορεί να γεννηθεί ωραιότερη από την Ελένη. Μας το έχει πει ο Όμηρος μαθηματικά. Οι δωρικοί ποιητές που δεν τους ξέρουμε, ο Αλκμάν, ο Ίβυκος, ο Στησίχορος, πολύ μεγάλοι ποιητές στη λυρική ποίηση. Όλοι οι μεγάλοι προσωκρατικοί φιλόσοφοι και η μεγάλη ώρα της ελληνικής φιλοσοφίας δεν είναι τα φιλοσοφήματα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Είναι η προσωκρατική λεγόμενη φιλοσοφία. Εκεί φανερώθηκε όλο το ρωμαλέο του ελληνικού στοχασμού. Μαζί με τους Ίωνες, οι Ίωνες φυσικοί που λένε απέναντι στη Μικρασία που έχουν καθαρά δωρικό χαρακτήρα, ο Ηράκλειτος π.χ. ή ο Θαλής οι περισσότεροι είναι δωρικής οπτικής. Ο Μέγας Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος ή οι Ελεάτες στην Ελέα. Δωρικός είναι ο στοχασμός των προσωκρατικών φιλοσόφων. Η αττική τραγωδία, το ευγενικότερο προϊόν που δημιούργησε ο άνθρωπος επάνω στον πλανήτη. Δεν την ξέρουμε την αττική τραγωδία. Στην βάση της έχει δωρικά στοιχεία πέρα από τον Διόνυσο και η γλώσσα η δωρική ή οι ήρωες. Οι ήρωες όλοι, οι Ατρείδες, η φοβερή Ορέστεια του Αισχύλου. Δωριείς είναι, Πελοποννήσιοι είναι και μάλιστα αναφέρεται η πληροφορία εκείνη, μας λέει πάντα ο Ηρόδοτος, ότι τον Ορέστη, που είναι η πιο γιγάντια μορφή της αττικής τραγωδίας (δεν είναι της στιγμής να το εξηγήσουμε) το πιο τραγικό πρόσωπο είναι ο Ορέστης της Ορέστειας του Αισχύλου. Βρήκαν τα οστά του λέει στην Τεγέα και τα φέραν και τα έθαψαν στην Σπάρτη. Αλλά και οι Θηβαίοι, ο άλλος κύκλος, ο κύκλος των Λαβδακιδών που λέει ο Οιδίπους, οι Θηβαίοι ήσαν Δωριείς. Για να μην πούμε και ο τρωικός κύκλος, ο τρίτος μεγάλος κύκλος με αφορμή την Ελένη. Πάμε πιο πέρα. Γιατί τον δικάσανε σε θάνατο τον Σωκράτη οι Αθηναίοι; Για φιλολάκωνα. Και τον Πλάτωνα γιατί στην σύγχρονη εποχή, μεγάλοι φιλόσοφοι όπως ο Καρλ Πόπερ που έλεγε την πρόταση ότι ο Πλάτων ήταν φασίστας, εννοώντας το φιλολακωνικό ύφος του. Όλη η φιλοσοφία του Πλάτωνα είναι δωρικού ύφους. Τους Δωριείς είχε σαν πρότυπο για να φτιάξει αυτή την αιώνια φιλοσοφία. Ο πρώτος χαρακτήρας της φιλοσοφίας του Πλάτωνος, καθώς γνωρίζετε, είναι ο πολιτικός χαρακτήρας. Πολιτικός φιλόσοφος και μέγας ποιητής βέβαια. Και στους Νόμους το τελευταίο μεγάλο έργο του μαζί με την Πολιτεία μας έδωσε την τέλεια νομοθεσία, οι δυο εκείνοι που συζητούν και σχεδιάζουν την τέλεια νομοθεσία είναι ο Μέγιλλος και ο Κλεινίας από την Σπάρτη και από την Κρήτη με τον Αθηναίο που τους φιλοξενεί. Τη δωρική νομοθεσία. Να πάμε πιο πέρα. Ανεβαίνουμε στην Ακρόπολη που μας λένε ότι οι Αθηναίοι δημιούργησαν την Ακρόπολη. Τι θα δείτε όταν ανεβείτε στην Ακρόπολη; Τα 80% των έργων της Ακρόπολης των Αθηναίων είναι καθαρά δωρικού χαρακτήρα. Ο δωρικός κίονας του Παρθενώνα. Για προσπαθήστε να φανταστείτε τον Παρθενώνα ιωνικό ναό. Δεν μπορείτε. Τα Προπύλαια τα δωρικά. Ακόμα και οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου είναι οι κόρες εκείνες που φορούσαν τη στολή των Καρυών της Λακωνικής. Οι Καρυές είναι η σημερινή Αράχωβα γι’ αυτό υπάρχει και το πρόπλασμα, όπως ξέρετε εκεί πέρα. Η Ακρόπολη έχει βασικά δωρικό χαρακτήρα και μ’ αυτή την ομορφιά ερχόμαστε τώρα στο Θουκυδίδη που όταν περιγράφει στο δεύτερο βιβλίο των ιστοριών αυτό το ήθος το άρτιο και το μοναδικό και το αιώνιο (και μιλάω για τον επιτάφιο του Περικλή) όλα τα στοιχεία για την οργάνωση αυτού του ήθους τα παίρνει από τη Σπάρτη. Το περίφημο εκείνο φιλοκαλούμεν μετ’ ευτελείας, αγαπάμε την ομορφιά μέσα στην απλότητα. Ο δωρικός κίονας είναι. Και προεκτείνοντας θα δούμε ότι σε όλες τις περιοχές είναι κυρίαρχη η παρουσία του δωρικού στοιχείου στον κλασικό ελληνικό κόσμο. Έρχομαι τώρα στο τελευταίο. Συνεκρούσθησαν αυτοί οι δυο κόσμοι γιατί κάπου ήταν διαφορετικοί, η κοσμοθεωρία, οι Ίωνες, οι Αθηναίοι δηλαδή με όλα τα νησιά του αρχιπελάγους και τις ακτές της Ιωνίας μέχρι απάνω και την Εύβοια ο ιωνικός κόσμος, η ιωνική κοσμοθεωρία, ένας τρόπος ζωής, από το άλλο μέρος οι Δωριείς. Η διαφορά είπαμε ότι βρισκόταν σ’ αυτή την εσωτερική υποταγή και στη συνέπεια του πολίτη των δωρικών πολιτειών προς τη φυσική πραγματικότητα σε αντίθεση με τους άλλους που ήσαν πιο ελαστικοί. Ήρθε σε μια στιγμή η μεγάλη σύγκρουση. Η αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου που κατάστρεψε μετά από 27 χρόνια που τελείωσε, είχε κάνει έναν απέραντο ερειπιώνα που κάπνιζε όλη την Ελλάδα και με το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου τελειώνει κάτι μεγάλο, μπαίνουμε πια στον 4ο αιώνα, όχι εποχή κλασική, μπαίνουμε αμέσως στην παρακμή. Θα ’ρθουν σε λίγο μετά τους Θηβαίους οι Μακεδόνες. Ο Πελοποννησιακός πόλεμος στην ουσία δεν είναι οι αιτίες αυτές που λέμε οι Επιδάμνιοι και οι Κορίνθιοι. Ουσιαστικά συνεκρούσθησαν δυο κοσμοθεωρίες που κάπου ήσαν αντίθετες. Εκείνοι που έβλεπαν με το μάτι της φύσης, οι Δωριείς και εκείνοι που έβλεπαν με το μάτι των ανθρώπων ακολουθώντας βέβαια και τη φύση σε πολλά πράγματα γιατί δεν μπορεί να παραγνωρίσει κανείς την τρομακτική αξία που έχει ο πολιτισμός και η ιστορία των αρχαίων Αθηναίων. Η δημοκρατία, αυτή η δημοκρατία που δημιούργησε ο Σόλων, αυτό το τέλειο πολίτευμα που το κυνηγάνε από τότε μέχρι σήμερα, 25 αιώνες οι λαοί και δεν μπορούν να το πιάσουν. Παρ’ όλες τις γαλλικές επαναστάσεις και τη μεγάλη επανάσταση των μπολσεβίκων κ.λπ. Η σύγκρουση των Ελλήνων ήταν ουσιαστικά η σύγκρουση αυτών των δυο κοσμοθεωριών και, όταν τελείωσε ο πόλεμος αυτός, οι νικητές βέβαια ήσαν οι Δωριείς, οι Σπαρτιάτες. Θα σας πω μόνο δυο στιγμιότυπα για να φτάσω σε κάτι ανατριχιαστικά επίκαιρο, να δείτε τι σημαίνει και τι βγαίνει από αυτά τα πράγματα. Όταν ήταν οι Αθηναίοι, αρχίζοντας ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, εδώ στη Σπάρτη και συγκάλεσαν οι Έφοροι την εκκλησία του δήμου, άρχισαν και μιλάγανε και λέγανε τα δίκαιά τους και τα τούτα τους και τα ‘κείνα τους οι περίφημες δημηγορίες των Αθηναίων, ο ρητορικός λόγος. Είπαν, είπαν, είπαν δυόμιση ώρες, τους πρήξαν, όπως λέμε τους Σπαρτιάτες. Μίλησε μετά ο Αρχίδαμος. Ο βασιλιάς, ο οποίος ήταν από την πλευρά της συντήρησης, ο συντηρητικός, αφού είπε ορισμένα πράγματα (δυο σελίδες του αφιερώνει ο Θουκυδίδης) σηκώθηκε να μιλήσει ένας Έφορος, ο Σθενελαΐδας(15 γραμμές του αφιερώνει ο Θουκυδίδης) 5 λεπτά μίλησε. Θα σας πω δυο τρεις προτάσεις που είπε. «Τους μεν γαρ λόγους τους πολλούς των Αθηναίων ουκ εννοώ. Επαινέσαντες γαρ πολλά εαυτούς ουδαμού αντείπον ως ουκ αδικούσιν τους ημετέρους ξυμμάχους και την Πελοπόννησον». Δεν καταλαβαίνω λέει τι λένε τόσες ώρες. Επαινούν συνέχεια τον εαυτό τους και δεν μας είπαν μία λέξη ότι αδικούν τους συμμάχους μας και την Πελοπόννησο. «Άλλοις μεν γαρ χρήματα εστί πολλά και νήες και ίπποι». Άλλοι έχουν χρήματα, πλούτο, ιππικό, καράβια. «Ημείς δε ξυμμάχους αγαθούς, ους ου παραδοτέα τοις Αθηναίοις, αλλά τιμωρητέα εν τάχει και παντί σθένει». Εμείς έχουμε φιλίες μπεσαλίδηκες που δεν θα τις αφήσουμε στους Αθηναίους αλλά θα τις υπερασπίσουμε ταχύτατα και με όλη μας τη δύναμη. «Ψηφίζεσθε ουν, ω Λακεδαιμόνιοι, αξίως της Σπάρτης τον πόλεμον, και μήτε τους Αθηναίους εάτε μείζους γίγνεσθαι, μήτε τους ημετέρους ξυμμάχους καταπροδιδώμεν, αλλά ξυν τοις θεοίς επίωμεν προς τους αδικούντας». Αυτός ο σύντομος λόγος κατέαξε τα σκέλη της Ελλάδας. Έτσι άρχισε ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Όταν τελείωσε ο Πελοποννησιακός πόλεμος και μπήκαν οι δυσαρεστημένοι σύμμαχοι των Αθηναίων στην Αθήνα μαζί με τους Σπαρτιάτες, ξέρετε τι πρόταση έκαναν για τους Αθηναίους; Τόσο μίσος τους είχαν οι ίδιοι σύμμαχοι των Αθηναίων, οι Ίωνες, που επρότειναν να κατασκαφθεί η πόλη, να ισοπεδωθεί και να γίνει τόπος μηλόβοτος, να βόσκουν τα πρόβατα δηλαδή. Τον μήλον που είναι το πρόβατο. Και σηκώθηκε τότε η Σπάρτη με τη δική της βασιλική μεγαλοψυχία και απαγόρευσε στις ελληνικές πόλεις να καταστρέψουν την Αθήνα «πόλιν αγαθά τα μέγιστα ειργασμένην». Απαγόρευσε, λέει, «πόλιν ελληνίδα εξανδραποδιείν αγαθά τα μέγιστα ειργασμένην εν τοις δεινοίς εκείνοις κινδύνοις». Αυτό ήταν και το στοιχείο το κρυμμένο της επιείκειας που είχαν οι Σπαρτιάτες.
Σας λέω τούτο για να ολοκληρώσω. Στην δεκαετία του 1970, όταν ήταν εν πλήρει εξελίξει ο ψυχρός πόλεμος, οι Ηνωμένες Πολιτείες με το ΝΑΤΟ και η Σοβιετική Ένωση από την άλλη πλευρά και ζούσαμε αυτόν τον εφιάλτη, σε μια στιγμή Αμερικανοί ερευνητές του Πολεμικού Ναυτικού (όλες οι έρευνες οι μεγάλες σ’ αυτή την αμερικανική υπερδύναμη γίνονται από το ναυτικό) κάνουν μια περίεργη διαπίστωση. Διαπιστώσανε ότι η διάταξη της σύγχρονης μακροπολιτικής του κόσμου, όπως ήταν δηλαδή διατεταγμένες οι δυνάμεις, τα δυο μπλόκα ΝΑΤΟ, Σύμφωνο Βαρσοβίας, Σιδηρούν Παραπέτασμα, Ηνωμένες Πολιτείες, Καπιταλισμός, Σοσιαλισμός κ.λπ. είχαν τρομακτικές αναλογίες με την πολιτική κατάσταση στην αρχαία Ελλάδα λίγο πριν ξεσπάσει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Τι ήταν δηλαδή; Οι Αμερικανοί με τους στόλους που πήγαιναν στο Βιετνάμ, οι Αθηναίοι στη Σικελία ήταν ακριβώς κάτι ανάλογο. Με την δύναμη, τον πλούτο, την ελευθερία, τον φρόνημα, την ελεύθερη αγορά που λέμε, τα καράβια τους είναι οι Αμερικανοί και ο δυτικός κόσμος, οι Σοβιετικοί, το Σιδηρούν Παραπέτασμα η σιωπή, το άγνωστο, η ξενηλασία, το απρόσιτο. Η στρατιωτική δύναμη η φοβερή. Εκθέσεις Γερμανών ειδικών αρχές του 1980 είχαν δείξει ότι τα πυρηνικά όπλα που είχαν συσσωρευτεί τότε, μπορούσαν να καταστρέψουν 8 φορές τον άνθρωπο επάνω στον πλανήτη. Οι Σοβιετικοί λοιπόν με το σκυθρωπό, με την φτώχεια, ήταν ο δωρικός κόσμος, οι Σπαρτιάτες. Είδανε λοιπόν μια σκανδαλιστική ομοιότητα. Η ιστορία επαναλαμβάνεται και σκεφτήκαν και το αποτέλεσμα. Ποιος κέρδισε; Ποιος νίκησε σ’ αυτή την φοβερή σύγκρουση στην αρχαία Ελλάδα; Οι Δωριείς. Που σημαίνει ότι σε μια ενδεχόμενη σύγκρουση στην σύγχρονη εποχή ποιος θα νικήσει; Οι Σοβιετικοί. Τότε ήταν που τους έπιασε ένας τρόμος και καλέσανε όλα τα Ινστιτούτα Ιστορίας και τα Ινστιτούτα Έρευνας και πήραν τον Θουκυδίδη και τον έκαναν φύλλο και φτερό να ερμηνεύσουν το πώς και το γιατί. Πραγματικός πανικός, φόβος δηλαδή. Και βέβαια δώσανε μια λύση. Οι εποχές είναι διαφορετικές. Είπανε να φτιάξουν εκείνον τον περίφημο πόλεμο των άστρων, να φτιάξουν μια ασπίδα πάνω από τις Ηνωμένες Πολιτείες που να είναι απρόσιτη στις πυρηνικές προσβολές. Ένα πράγμα που σήμαινε από την άποψη του οικονομικού κόστους κολοσσιαία πράγματα, αλλά κατάρρευσε η Σοβιετική Ένωση κ.λπ.
Θέλω να τονίσω ένα στοιχείο. Εκείνος ο βαθύτερος λόγος που έδωσε αυτή την αόρατη εσωτερική τρομακτική δύναμη στο ήθος των αρχαίων Δωριέων, είναι η Νομοθεσία του Λυκούργου. Η Νομοθεσία του Λυκούργου κατά βάση έχει δημοκρατικό χαρακτήρα. Μην ξεχνάμε ότι ο βασιλιάς πολεμούσε δίπλα στον στρατιώτη. Και η μόνη διαφορά τους ήταν ότι αντί για μία μερίδα έτρωγε δύο και ότι καθόταν στην κορυφή της τράπεζας. Αυτή η Νομοθεσία στηρίχθηκε απάνω στην παιδεία. Μας έχει αφήσει στη βιογραφία του Λυκούργου τους Παράλληλους Βίους ο Πλούταρχος τρεις προτάσεις που είναι συγκλονιστικές και βέβαια οδηγητικές στον βαθμό που μπορούμε να βλέπουμε για μας και για την δική μας παιδεία σήμερα. Λέει ότι όλη αυτή τη νομοθεσία ο Λυκούργος την θεμελίωσε πάνω στην παιδεία των νέων. «Το γαρ όλον και παν της νομοθεσίας έργον εις την παιδείαν ανήψε». Η παιδεία είναι το Α και το Ω για να ορθοποδήσει και να τραβήξει μπροστά μια κοινωνία. Γιατί από την παιδεία εξαρτώνται τα πάντα. Το παιδάκι μας, τα μικρά μας παιδιά που γεννιούνται σαν το λευκό νωπό χιόνι, εξαρτάται η παιδεία τι θα διαπλάσει και τι θα δημιουργήσει μέσα του.
Στην δεύτερη πρόταση λέει ότι «Της παιδείας ην κάλλιστον ηγείτο και μέγιστον του νομοθέτου έργον είναι». Το κάλλιστο και το μέγιστο έργο του νομοθέτη είναι η παιδεία. Και τελειώνει με μια πρόταση: «Ου γαρ πόλεως η Σπάρτη πολιτείαν, αλλ’ ανδρός ασκητού και σοφού βίον έχουσαν». Η αρχαία Σπάρτη, λέει, δεν ήταν μια πολιτεία από πολλούς πολίτες. Νόμιζες ότι ολόκληρη η πολιτεία, ολόκληρο το κράτος, ήταν ένας μόνο άνδρας, ο οποίος ήταν συνεχώς ασκούμενος, ασκητού και σοφού. Και είχε γίνει σοφός μέσα από αυτή την εμπλοκή με την ίδια τη ζωή.
Ο Πλάτων – θα σας πω ακόμη ότι – στην Πολιτεία που σχεδιάζει δυο είδη πόλεων, η μια λέει είναι υγιής και χορτοφαγική. Η πόλις που τρώει χορταράκι είναι υγιής δηλαδή η πόλη του λιτού, του αναγκαίου και του απέριττου. Αυτή ήταν η σπαρτιατική πολιτεία. Την άλλη πόλη την λέει κρεοφαγική ή τρυφώσα και φλεγμαίνουσα. Η άλλη πόλη λέει είναι η κρεοφαγική της πολυτέλειας, του πλούτου, άλλο κρέας άλλο λάχανα και, λέει, κατ’ ανάγκη είναι τρυφώσα και φλεγμαίνουσα γεμάτη αρρώστιες. Αυτό το πράγμα έχει σημασία και το αναφέρω για να δείξω ότι ακριβώς αυτό συμβαίνει σήμερα. Ο ευδαιμονισμός που είναι το ιδεώδες της αγωγής, το ιδεώδες της ζωής. Η καταναλωτική κοινωνία που λέμε. Όχι ελληνικά, αλλά παγκοσμίως, είναι και το μέτρο που μας δείχνει σε τι βαθμό αποσύνθεσης έχει φτάσει ο σύγχρονος άνθρωπος και ο σύγχρονος πολιτισμός. Διότι έχει απομακρυνθεί από αυτά τα δωρικά πρότυπα. Ο Σολωμός, αυτός ο δωρικός ποιητής (κατ’ εξοχήν οι δωρικοί ποιητές είναι οι πιο μεγάλοι ποιητές, ο Σολωμός και ο Καβάφης και ο Παπαδιαμάντης). Ο Σολωμός έχει γράψει ένα επίγραμμα με τρεις λεξούλες. Κοιτάξτε τι φιλοσοφία υπάρχει σ’ αυτές τις τρεις λεξούλες. Το ψίχαλο έχει τίτλο. «Σε βλέπω πάντα που κυλάς / για πες μου, ψίχαλο, που πας; / Που πας ομπρός οπίσω; / Τον κόσμο να φωτίσω». Από αυτό το ρητό έρχεται το φως και η σωτηρία.
Και να κλείσω με μια ωραία πρόταση από το ωραιότερο βιβλίο περί αγωγής που έχει γραφτεί μέσα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Μιλάω για τον περίφημο Αιμίλιο του Ρουσσώ που λέει κάπου ότι, όσο περισσότερο μειώνεις τις ανάγκες του παιδιού, τόσο περισσότερο αυξάνεις την δύναμή του. Το μαθαίνεις δηλαδή να είναι ολιγαρκές. Μάθε το παιδί να αρκείται σε λίγα και θα τινάξει έναν Ηρακλή από μέσα του που ο Ηρακλής ήταν ο κατ’ εξοχήν δωρικός ήρωας.
Θέλω να τελειώσω αυτήν μου την εισήγηση που σας έκανα με ένα σονέτο του Σολωμού μας, αυτού του μεγάλου Έλληνα ποιητή με τη δωρική ιδιοσυγκρασία του στη σχέση του στοχαζόμενου ανθρώπου με την αλήθεια, κατά την έννοια ότι οι Σπαρτιάτες το δικό τους πολιτικό βίο και το πολιτικό τους ήθος το είχαν οικοδομήσει επάνω σ’ αυτή την φυσική αλήθεια. Την πιο αγνή μορφή της αλήθειας, την πιο γνήσια, την πιο φερέγγυα. Την αλήθεια εδώ ο Σολωμός την βλέπει στο πρόσωπο του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Ο Ορφέας ο ωραίος εκείνος τραγουδιστής με τη λύρα είχε ερωτευθεί αυτή την πανέμορφη κόρη την Ευρυδίκη, την τσίμπησε το φίδι, πέθανε η Ευρυδίκη, έκλαιγε μέρα νύχτα ο Ορφέας με τον αυλό του, ξεκολλούσαν τα δέντρα, ημέρευαν τα θηρία, τρέχαν οι πέτρες από πίσω, συγκινήθηκαν οι Θεοί, έλα να πάμε να σε στείλουμε στον Άδη να την φέρεις. Ο Σολωμός δεν βλέπει να φέρνει την Ευρυδίκη, αλλά στο πρόσωπο της Ευρυδίκης βλέπει να φέρνει την αλήθεια ή βλέπει την αλήθεια. Ένα ωραίο σονέτο στην ιταλική γλώσσα γραμμένο το έχει μεταφράσει υπέροχα ο Λίνος Πολίτης αυτός ο μεγάλος σολωμιστής από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στην ώριμη εποχή της τέχνης του Σολωμού. Για τον Ορφέα και την Ευρυδίκη. «Τραγουδιστή που γυρεύεις τη συντρόφισσα και τρέχεις στην τυφλή φυλακή της νύχτας και της λησμονιάς, μη βαρυγκωμήσεις αν στο άντρο αυτό μπροστά με τα άξια τούτα πνεύματα, έφτασα και εγώ. Βασανιστική μας έφερε ως εδώ μαζί σου λαχτάρα, να μάθουμε για το φριχτό τον τόπο. Το έρεβος όλο και ό,τι άγνωστο έχει, θα αποκαλυφθεί στα λόγια όπου μιλά ένας θεός. Πήγαινε και για δώρο φέρε την αλήθεια στις πονεμένες τις ψυχές μας, εσύ που καλά γνωρίζεις πως στους ανθρώπους πρώτη και θεϊκή συντρόφισσα είναι η αλήθεια. Και ως τόσο, ίσα με την ώρα τη καλή του γυρισμού σου, θα στρώσουμε τη Γη με Δάφνες για να πατήσεις εσύ, για να πατήσει η Ευρυδίκη».
Τύμπανο 4 / Ιούνιος 2013
